Gruczoł tarczowy (tarczyca) jest narządem kształtem przypominającym motyla znajdującym się u podstawy szyi do przodu od tchawicy. Jest to główny kontroler naszego metabolizmu odgrywający kluczową rolę w utrzymaniu dobrego stanu zdrowia i samopoczucia1,2. Tarczyca produkuje, magazynuje i uwalnia hormony do krwi, regulując w ten sposób metabolizm2. Hormony te są niezbędne do właściwego funkcjonowania wszystkich tkanek i narządów naszego ciała3. Umożliwiają organizmowi właściwe magazynowanie energii, a tym samym kontrolują temperaturę ciała i zapewniają odpowiednią pracę mięśni3.
ZABURZENIA CZYNNOŚCI TARCZYCY – KTO JEST W GRUPIE RYZYKA?
Zaburzenia czynności tarczycy występują bardzo często, zwłaszcza u kobiet4. Nie wyjaśniono jednak, dlaczego są one bardziej narażone na rozwój tego typu chorób niż mężczyźni. Ponadto problem nie dotyczy tylko większego prawdopodobieństwa występowania zaburzeń czynności tarczycy u kobiet, ale również ich rozwoju we wcześniejszym okresie życia4.
Niekiedy pewne wydarzenia w życiu kobiety sprawiają, że są one bardziej podatne na rozwój problemów związanych z tarczycą. Są to4:
niedawno zakończona ciąża (nadczynność tarczycy);
zmiany hormonalne związane z ciążą, urodzeniem dziecka lub menopauzą (niedoczynność tarczycy).
Większe ryzyko rozwoju zaburzeń czynności tarczycy, bez względu na płeć, stwierdza się u osób4:
z zaburzeniami czynności tarczycy w rodzinie (niedoczynność i nadczynność tarczycy),
z chorobami autoimmunologicznymi jak cukrzyca typu 1 (niedoczynność i nadczynność tarczycy),
w wieku powyżej 60 lat (niedoczynność i nadczynność tarczycy),
z zaburzeniami czynności tarczycy w wywiadzie lub po przebytym leczeniu operacyjnym tarczycy (niedoczynność i nadczynność tarczycy),
z zespołem Downa lub z zespołem Turnera (niedoczynność tarczycy),
leczonych litem w wywiadzie (niedoczynność tarczycy),
rasy białej lub azjatyckiej (nadczynność tarczycy),
przyjmujących dużych ilości jodu w pożywieniu lub leki (nadczynność tarczycy).
Osoby poddawane radioterapii lub po przebytym naświetlaniu okolicy szyi również mają zwiększone ryzyko rozwoju problemów z tarczycą4.
Zaburzenia czynności tarczycy są jednymi z najczęstszych chorób na świecie, a ryzyko ich wystąpienia stwierdza się u około 1,6 miliarda osób1. Jod stanowi integralny składnik hormonów tarczycy, dlatego jest ważnym czynnikiem w powstawaniu niedoczynności i nadczynności tarczycy1. Brak dostatecznej podaży jodu może zatem skutkować rozwojem niedoczynności tarczycy, wrodzonego zespołu niedoboru jodu oraz innych zaburzeń związanych z niedoborem tego pierwiastka. Z drugiej strony nadmierna podaż jodu może prowadzić do rozwoju nadczynności tarczycy1.
Dlaczego jod jest ważny?
Jod jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycy, rozwoju płodu i niemowląt, a także stanowi istotną substancję odżywczą umożliwiającą utrzymanie właściwego stanu zdrowia na każdym etapie życia2. Organizm człowieka nie wytwarza jodu, dlatego należy go regularnie dostarczać w zdrowej, urozmaiconej diecie2. Zgodnie z danymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) niedobór jodu występuje w około 54 krajach na świecie3.
Jod jest podstawowym składnikiem w produkcji hormonów tarczycy tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3)4. Hormony tarczycy pomagają organizmowi zoptymalizować zużycie energii, utrzymać ciepło, a także zapewniają prawidłową pracę mózgu, serca, mięśni oraz pozostałych narządów5. W związku z tym razem z jodem stanowią niezbędny czynnik w rozwoju płodu, dojrzewaniu kości i rozwoju mózgu2. Według danych WHO niedostateczna podaż jodu jest najczęstszą, możliwą do uniknięcia przyczyną opóźnienia umysłowego3.
Dzięki ogólnoświatowej kampanii dotyczącej jodowania soli kuchennej stosowanej prawie we wszystkich krajach na świecie, obecnie soli jodowanej używa się w około 68% gospodarstw domowych6. Przed jej wprowadzeniem niedobór jodu potwierdzony obecnością wola obserwowano w 2005 roku u około 2 miliardów ludzi. Obecnie liczba ta wynosi 700 milionów, dzięki czemu 1,3 miliarda osób udało się uchronić przed rozwojem tych zaburzeń6. Pomimo tego ryzyko niedoboru jodu nadal stwierdza się u 40% ogólnoświatowej populacji7.
Ile jodu potrzebujemy?
Łyżeczka do herbaty jodu to dokładnie tyle, ile człowiek potrzebuje w ciągu całego życia. Nasz organizm nie potrafi jednak magazynować jodu przez dłuższy czas, dlatego musimy regularnie dostarczać ten pierwiastek w diecie2. Ponadto większość osób toleruje duże ilości jodu bez żadnych skutków ubocznych. Należy jednak pamiętać, że spożycie ponad 1000 mikrogramów jodu na dobę może być szkodliwe2.
Dobowe zapotrzebowanie na jod zmienia się w zależności od wieku człowieka4:
Niemowlęta: 110–130 mikrogramów
Dzieci (1–8 lat): 90 mikrogramów
Dzieci (9–13 lat): 120 mikrogramów
Młodzież i dorośli: 150 mikrogramów
Kobiety ciężarne: 220 mikrogramów
Kobiety karmiące piersią: 290 mikrogramów
Uwaga: Niemowlęta mają bardzo wysokie ryzyko rozwoju niedoboru jodu, ponieważ ich zapotrzebowanie na ten pierwiastek i hormony tarczycy w stosunku do masy ciała jest znacznie większe niż w innym okresie życia8. W związku z tym, że nie zaleca się dodawania soli do posiłków dla dzieci, podaż pierwiastka w tej grupie wiekowej opiera się głównie na jodzie dostarczanym przez matkę. Tym samym Amerykańskie Towarzystwo Tyreologiczne (ATA, American Thyroid Association) zaleca, aby wszystkie matki karmiące piersią, oprócz innych źródeł jodu, przyjmowały suplementy diety zawierające co najmniej 150 mikrogramów jodu na dobę. Dzięki temu matka i dziecko mogą osiągnąć dobowe zapotrzebowanie na ten pierwiastek9.
Kiedy planujesz ciążę, suplementacja jodu jest najważniejsza
Kiedy planujesz zajście w ciążę, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, musisz przede wszystkim pamiętać o prawidłowej podaży jodu w diecie2,4.Nawet krótkotrwały niedobór jodu w ciąży może wpływać na rozwój płodu i poród. Głęboki niedobór jodu w ciąży może skutkować samoistnym poronieniem lub urodzeniem martwego dziecka3. Może również prowadzić do rozwoju wad wrodzonych, jak wrodzony zespół niedoboru jodu, który jest poważną, nieodwracalną postacią upośledzenia umysłowego3. Innym powszechnym, ale mniej widocznym efektem niedoboru jodu jest obniżenie ilorazu inteligencji potencjalnie skutkujące problemami w domu, szkole i pracy3.
Porozmawiaj z lekarzem o suplementacji jodem niezbędnej w okresie ciąży i skontroluj funkcję tarczycy badając stężenie hormonu TSH. Badanie jest bezpłatne i kieruje na nie lekarz rodzinny.
Jak uzupełnić zapotrzebowanie na jod?
Owoce morza stanowią dobre źródło tego pierwiastka, ponieważ oceany są bogate w jod2. Jajka, mięso i nabiał, chociaż zawierają mniej jodu niż owoce morza, są bogatsze w ten pierwiastek niż większość pokarmów pochodzenia roślinnego2. Każda sól stosowana w domu powinna być jodowana2. Aby zapewnić dostateczną podaż jodu u dzieci w okresie odstawiania od piersi, należy sprawdzić zawartość jodu w podawanych dziecku pokarmach8.
Popularne źródła jodu w diecie są następujące7:
niektóre rodzaje pieczywa,
jodowana sól kuchenna,
ser,
ryby słonowodne,
mleko krowie,
algi morskie/wodorosty (w tym kelp, dulse i nori),
jaja,
owoce morza,
jogurt,
mleko sojowe,
lody,
sos sojowy,
preparaty multiwitaminowe zawierające jod,
jogurt.
Najlepszą metodą profilaktyki niedoboru jodu, stosowaną jako strategia zalecana przez WHO, jest długotrwała suplementacja w diecie soli jodowanej. WHO zaleca podaż soli w ilości nie większej niż 5 gramów na dobę (odpowiednik około 1 łyżeczki do herbaty soli dziennie), aby zapobiec rozwojowi chorób sercowo-naczyniowych10. Jedna łyżeczka do herbaty soli jodowanej zawiera około 400 mikrogramów jodu7. Aby spełnić zalecenia dotyczące podaży jodu, nie należy zwiększać ilości spożywanej soli, ale wprowadzić do diety inne, bogate w jod produkty2.
Niedobór jodu i jego następstwa dla zdrowia
Przewlekły niedobór jodu może być szkodliwy dla zdrowia7. Niedostateczna podaż jodu prowadzi do zmniejszenia produkcji hormonów tarczycy i jest najczęstszą przyczyną rozwoju niedoczynności tarczycy1,7. Widocznym i niewątpliwym efektem niedoboru jodu jest powiększenie tarczycy nazywane wolem7. Aby zapobiec poważnym następstwom zdrowotnym, ważne jest wczesne rozpoznanie oznak niedoboru jodu.
Poniżej przedstawiono więcej informacji na temat powstawania wola i guzków tarczycy — oraz sposobów ich rozpoznawania i leczenia.
Poniższe objawy mogą wskazywać na niedobór jodu5,7:
trudności z przełykaniem i oddychaniem,
zwiększenie obwodu szyi,
zmęczenie,
wrażliwość na zimno,
zaparcia,
suchość skóry,
przygnębienie.
U dzieci są to:
opóźnienie psychiczne i fizyczne2,
obniżenie ilorazu inteligencji (niedobór jodu powoduje spadek IQ o 15 punktów)11,
pogorszenie wyników w szkole12.
Najpoważniejsze następstwa niedoboru jodu obserwuje się u kobiet ciężarnych lub matek karmiących piersią i u dzieci. Prawidłowa ilość jodu, a tym samym hormonów tarczycy, jest niezbędna do prawidłowego rozwoju mózgu i układu nerwowego. Najpoważniejszym zaburzeniem spowodowanym ciężkim niedoborem jodu w ciąży jest wrodzony zespół niedoboru jodu, który charakteryzuje się zatrzymaniem wzrastania fizycznego i psychicznego7. Nawet jednak łagodny niedobór jodu w ciąży może być związany z niskim ilorazem inteligencji u dzieci7.
Dostateczna ilość jodu jest najlepszym sposobem, aby zapobiec rozwojowi tych powikłań. Pozwala również uniknąć innych problemów związanych z niedoborem tego pierwiastka, jak urodzenie martwego dziecka, poronienie czy też słabe wzrastanie7.
Międzynarodowa Rada ds. Kontroli Chorób Niedoboru Jodu (ICCIDD, International Council for the Control of Iodine Deficiency Disorders) jest pozarządową organizacją non-profit, której celem jest wyeliminowanie niedoboru jodu i promowanie optymalnej podaży tego pierwiastka na świecie.
Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF) publikuje „Progress for Children” będący przeglądem statystycznym, który dokumentuje postępy w realizacji milenijnych celów rozwoju.
Institute of Medicine of the National Academies. Dietary reference intakes for vitamin A, vitamin K, arsenic, boron, chromium, copper, iodine, iron, manganese, molybdenum, nickel, silicon, vanadium, and zinc. Washington, DC: National Academy Press, 2001.
World Health Organization. Is it true that lack of iodine really causes brain damage? Available at http://www.who.int/features/qa/17/en/. Last accessed February 2022
Qian M, Wang D, Watkins WE et al. The effects of iodine on intelligence in children: a meta-analysis of studies conducted in China. Asia Pac J Clin Nutr 2005; 14: 32–42
Nadczynność tarczycy (lub tarczyca nadczynna) to stan, w którym tarczyca wytwarza i uwalnia zbyt dużo hormonów do krwiobiegu, przyspieszając metabolizm organizmu1. Nadczynność tarczycy jest zaburzeniem częściej występującym rodzinnie, zwłaszcza u młodych kobiet1. Przyczyny tego zaburzenia są niestety nadal mało znane1.
Jeśli chorujesz na nadczynność tarczycy, prawdopodobnie zauważysz u siebie spadek masy ciała, nawet jeśli jesz normalnie lub więcej niż dotychczas1. Możesz również odczuwać szybsze bicie serca1.
Najważniejsze objawy nadczynności tarczycy
Sprawdź, czy nie występują u ciebie następujące objawy1,2:
szybka praca serca (często powyżej 100 uderzeń na minutę),
nerwowość i (lub) rozdrażnienie,
utrata masy ciała bez zmian w diecie,
duże, wystające gałki oczne (typowe dla choroby Gravesa i Basedowa),
osłabienie mięśni, szczególnie ramion i ud,
wzmożona potliwość,
przyspieszona praca jelit,
skąpe lub rzadsze miesiączki,
drżenie rąk,
cienkie, łamliwe włosy,
gładka i cienka skóra.
Ważne jest, aby nie pozostawiać objawów nadczynności tarczycy bez leczenia, ponieważ może to prowadzić do rozwoju poważnych powikłań. Ponadto nadczynność tarczycy zwiększa ryzyko osteoporozy (utrata masy kostnej) i złamań kości, które u kobiet po menopauzie jest jeszcze większe4.
Na podstawie samych objawów nie można stwierdzić, czy chorujesz na nadczynność tarczycy; do postawienia rozpoznania konieczne są jeszcze badania fizykalne i badania krwi.
Kto jest w grupie ryzyka?
kobiety6,
osoby starsze6,
osoby, które w rodzinie mają krewnych z chorobami autoimmunologicznymi6,
osoby z chorobami autoimmunologicznymi jak cukrzyca typu 16,
osoby z problemami z tarczycą w wywiadzie jak wole6,
pacjenci po przebytym leczeniu operacyjnym tarczycy6.
Diagnostyka zaburzeń czynności tarczycy
Lekarz może potwierdzić zaburzenia czynności tarczycy na podstawie wyniku prostego badania krwi obejmującego oznaczenie stężenia hormonu tyreotropowego (TSH) oraz hormonów tarczycy [T3, T4].
Jeśli uważasz, że możesz mieć problemy z tarczycą, porozmawiaj o tym ze swoim lekarzem. Dla ułatwienia możesz pobrać dzienniczek dobrego samopoczucia, który pomoże ci kontrolować objawy, których doświadczasz lub wynpelnijj nasz krótki test sprawdzający objawy choroby.
Jak leczy się nadczynność tarczycy?
Lekarz, w zależności od rodzaju nadczynności tarczycy, twojego wieku i stanu zdrowia oraz stopnia nadczynności, wybierze najodpowiedniejszą dla siebie opcję leczenia.
Leki przeciwtarczycowe hamują produkcję nowych hormonów przez tarczycę1. Ewentualnie tkankę tarczycy można zniszczyć, stosując radiojod lub też operacyjnie usunąć fragment lub cały gruczoł1. Rozwijająca się po leczeniu niedoczynność tarczycy jest następnie leczona farmakologicznie1,7.
Jak hormony tarczycowe wpływają na serce?
Serce to główny cel działania hormonów tarczycy. Narząd ten zareaguje na dowolną zmianę stężeń hormonów tarczycy.
Zbyt duża ilość hormonów wynikająca z nadmiernego pobudzenia tarczycy (nadczynność) może powodować8:
przyspieszenie i wzmocnienie częstości pracy serca, co z kolei potencjalnie prowadzi do wystąpienia kołatania serca i migotania przedsionków (nieregularne bicie serca),
wzrost ciśnienia tętniczego krwi.
Bez leczenia niedostatecznie lub nadmiernie aktywna tarczyca może nasilać lub przyspieszać rozwój istniejącej choroby serca albo prowadzić do powstania nowych zaburzeń.
Łagodna nadczynność tarczycy niekorzystnie wpływa na serce u osób starszych
Łagodną nadczynność tarczycy obserwuje się u 0,7–12,4% osób w populacji9. Pacjentów z nadczynną tarczycą można podzielić na dwie grupy osób: z niskimi, ale wykrywalnymi stężeniami TSH i z niewykrywalnymi stężeniami TSH10. Pacjenci z niewykrywalnym TSH mają większe ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych jak migotanie przedsionków, które jest zaburzeniem rytmu serca powodującym nieprawidłowe krążenie krwi. Powikłanie to najczęściej obserwuje się u osób starszych z wcześniej występującą chorobą serca, u których rozpoznanie zaburzeń tarczycy jest zbyt późne9.
Wytyczne amerykańskie zalecają leczenie pacjentów w wieku powyżej 60 lat z niewykrywalnymi stężeniami TSH10. Z kolei u młodszych pacjentów bez objawów dokładna obserwacja stanu zdrowia wydaje się być wystarczająca10.
Biondi B, Cooper DS. The clinical significance of subclinical thyroid dysfunction. Endocr Rev 2008; 29: 76–131.
Bahn RS, Burch HB, Cooper DS et al. Hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis: management guidelines of the American Thyroid Association and American Association of Clinical Endocrinologists. Endocr Pract 2011; 17: 456–520
Niedoczynność tarczycy lub niedoczynność gruczołu tarczowego to często występujące schorzenie1. Zaburzenie to jest wywołane niedostatecznym wytwarzaniem hormonów przez tarczycę. Niedostateczna produkcja hormonów spowalnia metabolizm, co często objawia się u pacjentów uczuciem zimna, zmęczeniem i przygnębieniem2. Jeśli chorujesz na niedoczynność tarczycy, możesz również zauważyć u siebie przyrost masy ciała, który występuje pomimo diety i regularnych ćwiczeń1.
Najczęstsze objawy niedoczynności tarczycy
Objawy niedoczynności tarczycy są nieprzyjemne i mogą wpływać na samoocenę, życie zawodowe, domowe i rodzinne danej osoby1–4.
Należą do nich:
zmęczenie/ospałość,
nietolerancja zimna,
przyrost masy ciała lub trudności w utracie wagi (pomimo przestrzegania diety i ćwiczeń),
przygnębienie,
zaparcia,
zaburzenia miesiączkowania lub problemy z płodnością,
problemy ze stawami lub mięśniami,
cienkie i łamliwe włosy i paznokcie u rąk i (lub) sucha, łuszcząca się skóra,
obniżenie libido.
Bez leczenia niedoczynność tarczycy może prowadzić do rozwoju poważniejszych, w tym zagrażających życiu powikłań. Ciężkie powikłania niedoczynności tarczycy obejmują:
śpiączkę1,
niewydolność serca1,
ciężką, zagrażającą życiu depresję1,
zwiększone ryzyko rozwoju choroby Alzheimera u kobiet5.
Kto jest w grupie ryzyka rozwoju niedoczynności tarczycy?
kobiety są ogólnie bardziej podatne na rozwój niedoczynności tarczycy, zwłaszcza w ciąży, po urodzeniu dziecka i w okresie menopauzy6,
osoby starsze6,
osoby, które w rodzinie mają krewnych z chorobami autoimmunologicznymi6,
osoby z chorobami autoimmunologicznymi, np. cukrzycą typu 1 lub reumatoidalnym zapaleniem stawów,
osoby z depresją maniakalną6,
pacjenci po przebytej radioterapii lub leczeniu operacyjnym tarczycy6,
osoby rasy białej i Azjaci6.
Diagnostyka zaburzeń czynności tarczycy
U wielu osób problemy z tarczycą pozostają niezdiagnozowane, co sprawia, że przez wiele lat chorują, a ich objawy są mylone z innymi stanami, jak depresja czy przyrost masy ciała6. Zaburzenia czynności tarczycy może potwierdzić lekarz, wykonując proste badanie krwi6 obejmujące oznaczenie stężenia hormonu tyreotropowego (TSH) oraz hormonów tarczycy [T3, T4].
Leczenie niedoczynności tarczycy jest proste, dobrze poznane i bardzo skuteczne6. Niedoczynności tarczycy nie można wyleczyć, dlatego celem terapii jest przede wszystkim zastąpienie brakujących hormonów tarczycy w organizmie6. Codzienne przyjmowanie odpowiedniego leku powinno pozwolić pacjentom prowadzić życie wolne od objawów choroby6.
Jeśli rozpoznano u ciebie niedoczynność tarczycy, musisz pamiętać, że leczenie tej choroby jest długotrwałe, a leki należy przyjmować każdego dnia, nawet jeśli twoje objawy są dobrze kontrolowane6. Być może wydaje się to trudne, ale przejęcie kontroli nad własną chorobą i przestrzeganie zasad leczenia pozwoli ci wieść życie wolne od uciążliwych objawów6. Ewentualne zmiany w twoim stanie zdrowia mogą wymagać częstszych wizyt w gabinecie lekarskim.
Jak hormony tarczycy wpływają na serce?
Serce to główny cel działania hormonów tarczycy.
Zbyt mała ilość hormonów wynikająca z niedoczynnej tarczycy może powodować7:
wzrost stężeń cholesterolu frakcji lipoprotein o niskiej gęstości („zły cholesterol”), cholesterolu całkowitego i triglicerydów,
wzrost ciśnienia tętniczego krwi,
obniżenie częstości rytmu serca (poniżej 60 uderzeń na minutę),
wzrost sztywności ścian naczyń krwionośnych,
zwiększone obciążenie serca.
Nawet łagodna niedoczynność tarczycy może nasilać chorobę serca
Łagodną niedoczynność tarczycy (skąpoobjawową, subkliniczną) obserwuje się u 4–20% populacji, częściej u kobiet8. Osoby starsze mają większe prawdopodobieństwo rozwoju subklinicznej niedoczynności tarczycy6. Należy również pamiętać, że u osób z chorobą serca i nieznacznie niedoczynną tarczycą istotne jest unormowanie pracy tego narządu. Współwystępowanie obu chorób wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zgonu z powodu choroby serca9.
Iervasi G, Molinaro S, Landi P et al. Association between increased mortality and mild thyroid dysfunction in cardiac patients. Arch Intern Med 2007; 167: 1526–1532
Niedobór jodu w diecie jest pierwszą przyczyną powiększenia tarczycy (powszechnie nazywanego wolem) na świecie1. Zgodnie z danymi szacunkowymi problemem niedoboru jodu na świecie jest dotkniętych 0,7 miliarda osób.
Jak rozpoznać wole?
Wole powstaje, kiedy gruczoł tarczowy próbuje skompensować niedobór jodu i związaną z tym niską i (lub) niedostateczną produkcję hormonów tarczycowych. W tym procesie obserwuje się stopniowe powiększanie gruczołu1.
Osoba z bardzo powiększoną tarczycą może mieć problemy z przełykaniem i oddychaniem3.
Amerykańskie Towarzystwo Endokrynologii Klinicznej (AACE, American Association of Clinical Endocrinologists) zaleca wykonywanie samobadania szyi w celu wykluczenia ewentualnego powiększenia tarczycy4.
Prosta klasyfikacja wizualna może być jednak niedokładna — głównie z powodu możliwości popełnienia błędu przez człowieka i różnic w budowie anatomicznej (np. umięśniona szyja może przykrywać powiększoną tarczycę) — i w żaden sposób nie powinna zastępować diagnostyki prowadzonej przez lekarza.
Jak rozpoznać guzek tarczycy?
Guzki tarczycy to nieprawidłowe struktury tkankowe powstające w gruczole tarczowym5. U niektórych osób może pojawić się jeden, a u innych wiele guzków5. Guzki tarczycy to stosunkowo częsty problem, ponieważ u prawie połowy z nas pojawi się co najmniej jeden guzek przed ukończeniem 60 roku życia5. Podobnie jak w przypadku wola, tworzenie guzków tarczycy może wynikać z niedoboru jodu w diecie6.
Guzki tarczycy widoczne w badaniu izotopowym tarczycy z użyciem jodu I133 klasyfikuje się jako gorące, ciepłe lub zimne. Jeśli guzek nie wychwytuje jodu, wtedy w obrazie jest widoczny jako zmiana „zimna”. Guzki wychwytujące jod będą ciemniejsze i są nazywane zmianami „gorącymi”. Około 85% guzków ma cechy zmian zimnych, 10% ciepłych, a 5% gorących. Z tego 85% guzków zimnych ma cechy zmian łagodnych (nienowotworowych), podobnie jak 90% i 95%, odpowiednio guzków ciepłych i gorących7.
Początkowo większość guzków tarczycy nie powoduje zauważalnych objawów6. Często też pozostają bez rozpoznania, aż do momentu następnego rutynowego badania lekarskiego lub badań obrazowych, takich jak tomografia komputerowa (TK) lub USG szyi wykonywanych z innych przyczyn6. W miarę powiększania się guzki mogą powodować następujące objawy (chociaż jest to rzadko obserwowane):
trudności lub ból podczas przełykania6,
trudności w oddychaniu6,
chrypka6,
objawy nadczynności tarczycy6.
W przypadku wystąpienia trudności w oddychaniu należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem. Jeśli uważasz, że w twojej tarczycy utworzył się guzek, możesz wykonać samodzielne badanie szyi zgodnie z zaleceniami Amerykańskiego Towarzystwa Endokrynologii Klinicznej4. Co nie powinno jednak zastąpić konsultacji z lekarzem
Rozpoznanie i leczenie
Po prostym badaniu fizykalnym wykonywanym przez lekarza, od pacjenta jest pobierana próbka krwi, żeby sprawdzić, czy stężenie TSH we krwi jest wystarczające1. Hormon ten wskazuje, czy praca tarczycy jest prawidłowa. Badanie ultrasonograficzne (USG) szyi wykonuje się, aby określić rzeczywistą wielkość guzków i samej tarczycy1. Badanie to jest całkowicie bezbolesne. Do innych metod oceny guzków należą badanie izotopowe (scyntygrafia) i biopsja cienkoigłowa1.
Jak leczy się wole i guzki?
Nie każde wole i guzek wymagają leczenia3. W zależności od rodzaju i wielkości zmiany niekiedy wymagają tylko regularnego monitorowania. Ogólnie wyróżniamy trzy metody leczenia, a wybór terapii zależy od choroby rozpoznanej u danego pacjenta. Z kolei głównym celem leczenia jest zmniejszenie wielkości tarczycy i guzków.
Leczenie farmakologiczne
W przypadku wola i guzków rozwijających się na tle niedoboru jodu stosuje się suplementację tego pierwiastka1. Jeżeli wole powstały w przebiegu choroby Hashimoto, a u pacjenta stwierdza się niedoczynność tarczycy, w leczeniu podaje się preparaty normalizujące stężenie hormonów tarczycy we krwi1. Kiedy wolu i guzkom towarzyszy nadczynność tarczycy (np. w przypadku guzków gorących), pacjentowi przepisuje się dodatkowe leki1,7.
Leczenie radiojodem
Radiojod podaje się jednorazowo w postaci kapsułki. Izotop przedostaje się z krwi do tarczycy, gdzie zostaje zmagazynowany, a emitując promieniowanie krótkie, powoduje zmniejszenie narządu3.
Leczenie operacyjne
Jedną z metod leczenia guzków tarczycy jest operacyjne usunięcie całego narządu. Częściowe lub całkowite usunięcie tarczycy stosuje się na przykład w leczeniu wola lub guzków, kiedy zmiany te wywołują u pacjenta znaczny dyskomfort. Po zabiegu pacjent wymaga leczenia substytucyjnego, które zastępuje produkcję hormonów tarczycy3.
Bez względu na rodzaj leczenia — i również w ramach profilaktyki zaburzeń czynności tarczycy — zawsze należy pamiętać o właściwej podaży jodu w diecie.
W większości rejonów świata częstość występowania raka tarczycy w ostatnich dziesięcioleciach uległa zwiększeniu, jednak spada związana z tym nowotworem śmiertelność1. Wskaźniki występowania choroby w krajach wysokorozwiniętych są dwa razy wyższe niż w państwach niskorozwiniętych1.
Rodzaje raka tarczycy
Rak tarczycy jest klasyfikowany zgodnie z rodzajem, wielkością i tendencją do tworzenia przerzutów2. Nowotwory złośliwe tarczycy zazwyczaj poddają się leczeniu, a pełne wyzdrowienie jest możliwe dzięki chirurgii i w zależności od wskazań również dzięki stosowaniu radiojodu3. Wyróżniamy cztery podstawowe rodzaje raka tarczycy3.
Rak brodawkowaty tarczycy jest najczęstszym nowotworem złośliwym tego narządu stanowiącym 70–80% przypadków, który może wystąpić w każdym wieku. Jest to wolno rosnący guz wykazujący tendencję do tworzenia przerzutów do węzłów chłonnych szyi3.
Rak pęcherzykowy tarczycy stanowi 10–15% wszystkich przypadków nowotworów złośliwych gruczołu tarczowego. Jest również wolno rosnącym guzem, który daje przerzuty do węzłów chłonnych, a także przerzuty odległe drogą krwionośną do kości i płuc3.
Rak rdzeniasty tarczycy odpowiada za około 2% przypadków nowotworów złośliwych tarczycy, a 25% przypadków występuje rodzinnie i jest związane z innymi guzami z komórek wewnątrzwydzielniczych. Tym samym po rozpoznaniu raka rdzeniastego tarczycy należy zbadać rodzinę pacjenta, aby wykluczyć obecność mutacji genetycznej2,3.
Rak anaplastyczny tarczycy jest najbardziej agresywnym nowotworem złośliwym tego narządu, który najsłabiej odpowiada na leczenie. Występuje z częstością poniżej 2%. Jest szybko rosnącym nowotworem, który wcześnie daje przerzuty i jest trudny w leczeniu3.
Jak diagnozuje się raka tarczycy?
Rak tarczycy często objawia się jako guzek, nie powodując żadnych objawów3. Guzki tarczycy są często rozpoznawane przypadkowo w badaniach wykonywanych z innego powodu (np. TK lub USG)3. Tarczycę bada się wykorzystując ultradźwięki (badanie USG)3. Ocena mikroskopowa tkanki pobranej za pomocą biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej pozwala określić, czy w próbce znajdują się komórki nowotworowe, a także ustalić rodzaj raka3. Na szczęście zmiany złośliwe wykrywa się w mniej niż jednym na 10 guzków3.
Rozpoznanie raka tarczycy jest dla pacjenta szokiem, któremu towarzyszy szereg emocji, jak smutek, strach, złość i bezradność. Wiedza na temat choroby i dostępnych opcji leczenia może jednak pomóc przezwyciężyć strach i uczucie bezsilności. Pozwala również aktywnie uczestniczyć w procesie leczenia. Dobrą wiadomością jest fakt, że rak tarczycy poddaje się leczeniu i często jest uleczalny.
Leczenie raka tarczycy
Zgodnie z zaleceniami Amerykańskiego Towarzystwa Tyreologicznego podstawową metodą leczenia wszystkich postaci raka tarczycy jest operacyjne usunięcie fragmentu lub całego gruczołu tarczowego3. Jeśli guz rozprzestrzenił się do węzłów chłonnych szyi lub górnej części klatki piersiowej, wtedy należy usunąć również te ogniska choroby3. Po usunięciu tarczycy lekarz przepisuje pacjentowi odpowiednie leczenie [substytucyjne preparatem zawierającym hormony tarczycy]. Leczenie to należy przyjmować do końca życia3.
Jeśli guz jest duży lub rozprzestrzenił się do innych tkanek, lekarz prowadzący po zabiegu operacyjnym prawdopodobnie zaleci stosowanie terapii radiojodem (RAI, radioactive iodine)3. RAI pozwoli zniszczyć pozostałe komórki nowotworowe, nawet te znajdujące się w oddalonych lokalizacjach3. W ramach przygotowania do leczenia u pacjenta wywołuje się stan niedoczynności tarczycy, przerywając leczenie lub podając TSH3. Im mniej jodu w organizmie, tym leczenie jest skuteczniejsze3.
U pacjentów z rakiem tarczycy w zaawansowanym stadium leczenie chirurgiczne i RAI mogą być nieskuteczne. W takich przypadkach lekarz zaproponuje choremu radioterapię, chemioterapię lub terapię złożoną z obu tych metod3.
Jeśli leczenie okaże się skuteczne, u pacjenta będą wykonywane regularne badania kontrolne, aby wykluczyć ewentualny nawrót choroby. W trakcie wizyt kontrolnych wykonywane są badanie fizykalne i ultrasonograficzne szyi oraz badania krwi. Na podstawie badań laboratoryjnych lekarz będzie mógł sprawdzić, czy ilość podawanej tyroksyny jest prawidłowa. Badania pomogą również monitorować pacjenta pod kątem obecności tyreoglobuliny we krwi. Po usunięciu tarczycy i leczeniu RAI organizm nie wytwarza tyreoglobuliny (białko produkowane wyłącznie przez tarczycę). W związku z tym obecność tyreoglobuliny we krwi prawdopodobnie świadczy o nawrocie raka tarczycy3.
Uwaga: Zgodnie ze stanowiskiem Amerykańskiego Towarzystwa Tyreologicznego odsetek wyleczeń u pacjentów w wieku poniżej 45 lat z małym, zróżnicowanym i brodawkowatym rakiem tarczycy lub rakiem ograniczającym się do gruczołu tarczowego jest bardzo wysoki3. U tych pacjentów wskaźnik 10-letniego przeżycia sięga 100%3. Wśród pacjentów z rakiem tarczycy rozpoznanym w Stanach Zjednoczonych w latach 2006–2012 wskaźnik 5-letniego przeżycia wyniósł 98,1%4.
Choroba Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, w której układ odpornościowy zwraca się przeciwko własnemu organizmowi, atakując komórki tarczycy1. Prowadzi do stopniowego, długotrwałego niszczenia gruczołu tarczowego i po pewnym czasie do obniżenia stężenia hormonów tarczycy1. W miarę postępu choroby tarczyca wytwarza tak mało hormonów, że u pacjenta rozwija się niedoczynność1.
Kto jest w grupie ryzyka rozwoju choroby Hashimoto?
Zapalenie tarczycy Hashimoto może wystąpić u osób w każdym wieku, ale najczęściej jest obserwowane u kobiet w średnim wieku oraz u pacjentów z zaburzeniami czynności tarczycy w wywiadzie rodzinnym1. Przyczyny atakowania tarczycy przez układ odpornościowy nie są znane, ale do ewentualnych czynników ryzyka należą zakażenie wirusowe lub bakteryjne, a także inne choroby autoimmunologiczne jak cukrzyca typu 12.
Objawy choroby Hashimoto
Choroba przez długi czas może pozostać nierozpoznana. W trakcie choroby funkcja tarczycy może wyczerpać się, co wiąże się z rozwojem niedoczynności, której towarzyszą następujące objawy1,3:
zmęczenie i ospałość i (lub) osłabienie,
nietolerancja zimna,
trudności z koncentracją lub myśleniem,
przygnębienie,
przyrost masy ciała,
powiększenie obwodu szyi lub wole, co może stanowić wczesny objaw choroby; a w późniejszej fazie mały lub zmniejszony gruczoł tarczowy,
nieprawidłowe miesiączki z obfitymi/nieregularnymi krwawieniami,
zaparcia,
ból stawów lub mięśni,
wypadanie włosów,
suchość skóry.
Jak rozpoznaje się chorobę Hashimoto?
Osoby z chorobą Hashimoto często prezentują objawy niedoczynności tarczycy, którym niekiedy towarzyszą wole3. Same objawy nie są jednak wiarygodnym dowodem na obecność choroby. Do postawienia jednoznacznego rozpoznania należy wykonać badania krwi. Osoby z wysokim stężeniem TSH we krwi i niskimi stężeniami wolnej T4 (tyroksyna swobodnie krążąca we krwi), prawdopodobnie mają niedoczynność tarczycy4. U osób z zapaleniem tarczycy Hashimoto stwierdza się również podwyższone miano przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO), która jest enzymem uczestniczącym w produkcji hormonów tarczycy.
Leczenie choroby
Jeśli rozpoznano u ciebie chorobę Hashimoto, lekarz zaleci ci leczenie substytucyjne preparatem zawierającym hormon tarczycy (tyroksynę)1. Większość osób z zapaleniem tarczycy typu Hashimoto wymaga stosowania leczenia do końca życia3. Określenie właściwej dawki, szczególnie na początku leczenia, może być związane z koniecznością wykonywania oznaczeń stężenia TSH co 6–8 tygodni po każdej zmianie dawki, aż do uzyskania właściwej wartości. Następnie stężenie TSH wystarczy kontrolować raz w roku3.
Podobnie jak zapalenie tarczycy Hashimoto, choroba Gravesa i Basedowa ma podłoże autoimmunologiczne i prowadzi do rozwoju nadczynności narządu1. U około 25–40% pacjentów z chorobą Gravesa i Basedowa stwierdza się oznaki klinicznie znaczącej oftalmopatii Gravesa (zapalenie i wytrzeszcz gałek ocznych)3. Chorobę Gravesa i Basedowa z towarzyszącą, umiarkowaną/ciężką oftalmopatią obserwuje się jednak u mniej niż 5% pacjentów2.
Kto jest w grupie ryzyka rozwoju choroby Gravesa i Basedowa?
Najbardziej narażone na rozwój choroby są kobiety w wieku poniżej 40 lat3. Również palacze tytoniu mają większe prawdopodobieństwo rozwoju tego schorzenia oraz problemów z oczami w porównaniu z osobami, które nie palą.
Objawy choroby Gravesa i Basedowa
Przez długi czas choroba może pozostać nierozpoznana. Do objawów choroby należą1,4:
szybka praca serca,
nerwowość i (lub) rozdrażnienie,
lęk,
trudności ze snem,
utrata masy ciała bez zmian w diecie,
osłabienie mięśni, szczególnie ramion i ud,
wzmożona potliwość,
przyspieszona praca jelit,
skąpe lub rzadsze miesiączki,
drżenie rąk,
ścieńczenie skóry,
cienkie, łamliwe włosy.
Do objawów oftalmopatii Gravesa należą1:
zaczerwienione gałki oczne lub z cechami zapalenia,
obrzęk tkanek wokół oczu,
wytrzeszcz gałek ocznych,
pogorszenie lub podwójne widzenie (bardzo rzadko).
Diagnostyka choroby Gravesa i Basedowa
Lekarz nie może rozpoznać choroby Gravesa i Basedowa wyłącznie na podstawie objawów. Do postawienia jednoznacznego rozpoznania należy wykonać badanie fizykalne i badania krwi1. W badaniach laboratoryjnych stwierdza się niskie stężenia TSH i podwyższone stężenia wolnej tyroksyny5. W celu określenia stopnia nadczynności tarczycy należy również oznaczyć stężenie trijodotyroniny (T3). Chorobę Gravesa i Basedowa można rozpoznać u osoby z nadczynnością tarczycy, powiększonym gruczołem tarczowym i współistniejącymi problemami ze wzrokiem5.
Leczenie choroby Gravesa i Basedowa
Lekarz omówi z pacjentem najlepsze możliwe opcje leczenia, które zahamują nadmierne wytwarzanie hormonów tarczycowych.
Leki przeciwtarczycowe pomagają kontrolować nadczynność tarczycy, blokując syntezę hormonów w komórkach gruczołu tarczowego. Leczenie należy stosować przez co najmniej 6 miesięcy do 2 lat5. U niewielkiej liczby pacjentów choroba może całkowicie ustąpić5.
Zniszczenie tkanki tarczycowej radiojodem to inna opcja leczenia, której efekty zazwyczaj są widoczne po 6–18 tygodniach od zastosowania5.
Trzecią opcją postępowania jest operacyjne usunięcie fragmentu lub całego narządu5.
Dwie ostatnie metody leczenia mogą w obserwacji odległej prowadzić do rozwoju niedoczynności tarczycy5. Tym samym w celu normalizacji stężeń hormonów tarczycowych pacjenci muszą przyjmować właściwą suplementację1. Jeśli w związku z chorobą Gravesa i Basedowa pacjent odczuwa uciążliwe objawy (jak szybka praca serca, lęk, nietolerancja ciepła i drżenie rąk), lekarz może tymczasowo zalecić leczenie beta-adrenolitykami, które po krótkim czasie sprawią, że chory poczuje się lepiej4,5. Ponadto regularne kontrole gwarantują długotrwały sukces leczenia1.
Ginsberg J. Diagnosis and management of Graves’ disease. CMAJ 2003; 168: 575–585
GL-NONE-00102
Data opracowania: Luty 2022 r.
Informacja o cookies
Ta strona internetowa wykorzystuje pliki cookies i inne podobne technologie (łącznie nazywamy je cookies), aby zapewnić użytkownikom jak najlepsze z niej korzystanie. Możesz zdecydować, z jakich cookies chcesz korzystać za pomocą ustawień swojej przeglądarki lub w naszym banerze cookies, klikając w przycisk „Ustawienia plików cookies”. Więcej informacji o cookies znajdziesz w naszej Informacji o ochronie danych.
Te pliki cookie są niezbędne do działania witryny. Nasza strona internetowa nie może działać bez tych plików cookie i można je wyłączyć jedynie zmieniając preferencje przeglądarki.
Statystyczne pliki cookie pomagają właścicielem stron internetowych zrozumieć, w jaki sposób różni użytkownicy zachowują się na stronie, gromadząc i zgłaszając anonimowe informacje.
Te pliki cookie sprawiają, że korzystanie z naszych usług staje się wygodniejsze. Na przykład wcześniej wyszukiwane produkty lub usługi mogą zostać załadowane po ponownym odwiedzeniu naszej strony internetowej i nie będą Państwo musieli ponownie wprowadzać wszystkich danych. Możemy również wykryć, czy potrzebują Państwo pomocy przy korzystaniu z naszej strony internetowej i dzięki temu zaoferować Państwu bezpośrednią obsługę klienta.
Te pliki cookie są używane do wyświetlania treści dopasowanych do Twoich zainteresowań. W zależności od Twoich ustawień możemy wyświetlać spersonalizowane i odpowiednie usługi oraz zapewnić najbardziej aktualne informacje.